Φαντάσματα και τρόμος σε ελληνικό φόντο

Μια πολύ ενδιαφέρουσα ανθολογία διηγημάτων προσφέρουν στο αναγνωστικό κοινό οι εκδόσεις Ροές και ο Γιώργος Θάνος που ανέλαβε την ανθολόγηση. Πρόκειται για μια ανθολογία διηγημάτων με θέμα την επαφή του ανθρώπου με το υπερφυσικό, με φαντάσματα και στοιχειά. Τα διηγήματα καλύπτουν περίπου μισό αιώνα, την περίοδο 1880-1930, και μέσα σε αυτά παρατηρούνται διαφορετικές προσεγγίσεις του υπερφυσικού, των γεγονότων που παραμένουν δυσερμήνευτα για τον απλό, λαϊκό άνθρωπο που τα βιώνει. Κοινός παρονομαστής, φυσικά, σε όλα είναι η αγωνία του ατόμου μπροστά στον θάνατο, ο τρόμος για το ανεξήγητο, για την επιστροφή του νεκρού.

Όπως είναι εύλογο, στην ανθολογία υπάρχουν φαντάσματα που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη λαϊκή παράδοση και την ορθόδοξη πίστη: τα φαντάσματα που επιστρέφουν σε οικείους χώρους κατά το διάστημα πριν από το σαρανταήμερο μνημόσυνο, θλιμμένα αλλά καθόλου απειλητικά, με σκοπό να αποχαιρετίσουν τους δικούς τους ανθρώπους, όπως συμβαίνει στο «Το φάντασμά του» του Άγγελου Κοσμή ή στο «Η Κουκκίτσα» του Αλέξανδρου Μωραϊτίδη.

Ένας άλλος κοινός τόπος στις ιστορίες φαντασμάτων είναι η εκδίκηση του νεκρού, ο οποίος επιστρέφει ως φάντασμα και σκορπά τον τρόμο όχι μόνο σε αυτόν που τον αδίκησε αλλά συχνά και σε όποιον βρεθεί στον δρόμο του. Ακόμα και ο πιστός σκύλος του Κουρσάρου βιώνει την αναταραχή από την εμφάνιση του φαντάσματος του βλάμη του αφεντικού του, του δολοφονημένου από τον ίδιο του τον καπετάνιο και κουμπάρο στο διήγημα «Οι Κουρσάροι» του Ανδρέα Καρκαβίτσα, ενώ, στο «Το φάνταμα» του Μένου Φιλήντα, οι ντόπιοι δεν πλησιάζουν την όχθη του ποταμού όπου φωνάζει το φάντασμα της νεαρής που εγκαταλείφθηκε από τον επιπόλαιο αρραβωνιαστικό της.

Υπάρχουν στην ανθολογία και διηγήματα που προσεγγίζουν περισσότερο τις ιστορίες τρόμου, όπως συμβαίνει με το «Εις το φως της ημέρας», το μοναδικό ολοκληρωμένο διήγημα του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, στο οποίο το φάντασμα, πονηρό και ύπουλο, προσπαθεί να παρασύρει τον πρωταγωνιστή και τον τρομοκρατεί εμφανιζόμενο μπροστά του στο φως της μέρας. Χωρίς καμία αμφιβολία θα κατατάσσαμε στις ιστορίες τρόμου το διήγημα «Το στοιχιό» του Δημοσθένη Βουτυρά, όπου από τις πρώτες γραμμές όλα τα στοιχεία δημιουργούν ένα ασφυκτικό πλέγμα γύρω από τον αφηγητή και τον αναγνώστη: η απομονωμένη και ανατριχιαστική έπαυλη που τον φιλοξενεί, η διαβολικής αίσθησης φύση που αναπτύσσεται γύρω της και η ασθενική κόρη που γίνεται στόχος μιας άγνωστης υπερφυσικής απειλής δημιουργούν ένα κλίμα έντονο φόβου.

Οι δεκατρείς ιστορίες που συμπεριλαμβάνονται στην ανθολογία διαφέρουν ως προς το ύφος, τη γλώσσα, ακόμα και ως προς την προσέγγιση του υπερφυσικού. Έχουν, όμως, κοινή αφετηρία: την αγωνία για τον θάνατο και τη μετά θάνατο υπόσταση. Η ανομοιογένεια των διηγημάτων σε καμία περίπτωση δεν δημιουργεί σύγχυση∙ το αντίθετο, καθιστά την ανθολογία ακόμα πιο ενδιαφέρουσα.

Ειδική μνεία πρέπει να γίνει στον Γιώργο Θάνο, ο οποίος εκτός από την ανθολόγηση ανέλαβε να γράψει την εισαγωγή και το εξαιρετικό και αναλυτικό επίμετρο-μελέτημα που συνοδεύει την έκδοση.