Το βιβλίο του Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά» (εκδ. Πόλις 2021) αποτέλεσε την αφορμή για τις σκέψεις που ακολουθούν. Το 2023 κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδοτικό το βιβλίο «Αγριότοπος» του ίδιου συγγραφέα.  Σε αυτό, όπως και στο «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά», ο Γουόρεν πραγματεύεται, μεταξύ άλλων,  το θέμα της (ατομικής, συλλογικής) ευθύνης ως μέρος, γενικότερα , μιας ηθικής στάσης απέναντι στα γεγονότα όπως εκτυλίσσονται στον μυθιστορηματικό χρόνο.  Θα επιχειρήσουμε να προεκτείνουμε αυτόν τον προβληματισμό στον παρόντα χρόνο με άξονα την αναζήτηση της αλήθειας.

Στο «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά», στο οποίο θα γίνει εκτενέστερη αναφορά, ο κύριος χαρακτήρας είναι ο αφηγητής Τζακ Μπέρντεν, ένας νέος άνδρας, πρώην δημοσιογράφος, που αρχίζει να εργάζεται για τον Γουίλι Σταρκ, έναν σχεδόν αυτοδίδακτο δικηγόρο,  που προέρχεται από αγροτική οικογένεια και φιλοδοξεί να εκλεγεί κυβερνήτης μιας πολιτείας του Νότου, η οποία δεν κατονομάζεται, για να εκπροσωπήσει τους φτωχούς, όλους  αυτούς που δεν είχαν πρόσβαση μέχρι τώρα στην εξουσία. Προκειμένου να πετύχει τον σκοπό του, ο Γουίλι Σταρκ θα χρησιμοποιήσει κάθε μέσο. Έτσι, θα ζητήσει από τον Τζακ να βρει ένα μελανό σημείο στη σταδιοδρομία του δικαστή Ίρβιν, ο οποίος ήταν για τον Τζακ μια πατρική φιγούρα από τα παιδικά του χρόνια. Ο δικαστής Ίρβιν, του οποίου ο λόγος μετρά ακόμη πολύ στην πολιτεία, έχει δημόσια υποστηρίξει τον αντίπαλο του Σταρκ. Στην πορεία, τα φιλόδοξα σχέδια του Σταρκ θα εμπλέξουν και τους παιδικούς φίλους του Τζακ, τον Άνταμ και την Ανν Στάντον. Η ιστορία ξεκινάει το 1935 και ολοκληρώνεται το 1939, προτού ξεσπάσει ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ο Τζακ έχει σπουδάσει Ιστορία και στο τέλος των σπουδών του είχε προσπαθήσει να ανασυνθέσει την ιστορία ενός προγόνου του, του Κρις Μάστερν, που είχε πολεμήσει στον Αμερικανικό Εμφύλιο. Καθώς εκτυλίσσεται η πλοκή, ο Τζακ, αρχίζει να εγκαταλείπει τη θέση του παρατηρητή των γεγονότων και να εμπλέκεται περισσότερο στην ιστορία και στις συνέπειές της. Καταλυτικό ρόλο γι΄αυτό θα παίξει η αποκάλυψη ότι η Ανν Στάντον, με την οποία ήταν κάποτε ερωτευμένος, έχει ερωτική σχέση με τον κυβερνήτη και μετέπειτα γερουσιαστή Σταρκ, ο οποίος έχει αναθέσει στον αδελφό της, τον διακεκριμένο χειρούργο Άνταμ Στάντον, να τεθεί επικεφαλής ενός νοσοκομείου που θα κατασκευάσει με τις καλύτερες προδιαγραφές και στο οποίο θα έχουν πρόσβαση όλοι ανεξαιρέτως οι κάτοικοι της πολιτείας Έτσι, λοιπόν, ο Τζακ αρχίζει να αναζητά την αλήθεια: στην υπόθεση του δικαστή Ίρβιν, στη δική του σχέση με τον δικαστή, τη μητέρα του, τον Άνταμ, την Ανν. Μέσα από την αναζήτηση αυτή ανακαλύπτει τον εαυτό του και καταλήγει, όπως δεξιοτεχνικά μας δείχνει ο Ρόμπερτ Πεν Γουόρεν, να αναλάβει την ευθύνη του απέναντι στον κόσμο.

Η αναζήτηση της αλήθειας, η αποκάλυψη της συσχέτισης των γεγονότων με τις συνέπειές τους, είναι ένα από τα ηθικά ζητήματα που αναδεικνύει ο συγγραφέας. Η αποκάλυψη της αλήθειας μπορεί να σκοτώσει, να οπλίσει το χέρι ενός εντελώς απρόσμενου δολοφόνου, να τραυματίσει ανεπανόρθωτα. Θα θέλαμε ωστόσο κάπως να προχωρήσουμε αυτόν τον συλλογισμό.

Ίσως η εμμονή του Τζακ με την αλήθεια, να οφείλεται και στο γεγονός ότι, εκτός από την Ιστορία την οποία σπούδασε, είναι (ή ήταν) δημοσιογράφος και με εφόδιο αυτή την, έστω μικρή, εμπειρία, άρχισε να εργάζεται για τον Σταρκ και να φέρνει σε πέρας τις αποστολές που του ανέθετε. Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι, θέλουμε πάντα να αποκαλυφθεί η αλήθεια; Θα θέλαμε να βρίσκονται ενώπιόν μας όλα τα στοιχεία μιας υπόθεσης που μπορεί να κλονίσουν τις βεβαιότητές μας; Το θέμα μοιάζει διαχρονικά επίκαιρο και προβάλλει ίσως επιτακτικά στην εποχή μας όπου οι πηγές πληροφόρησης όπως ο έντυπος και ηλεκτρονικός Τύπος και το ραδιόφωνο, αλλά και η τηλεόραση (ίσως σε μικρότερο βαθμό) υποχωρούν συνεχώς απέναντι στο scrolling στο κινητό και (κυρίως) στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Μας ενδιαφέρει ή, διαφορετικά διατυπωμένο το ερώτημα, αντέχουμε την αλήθεια;

Ο συγγραφέας δίνει μια εκδοχή για το πώς τα διαχειρίζεται όλα αυτά ο ήρωάς του στο «Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά». Όπως και ο ήρωας του «Αγριότοπου», ο νεαρός Εβραίος Άνταμ Ρόζεντσβαϊγκ, που φεύγει από τη Βαυαρία το 1863 για να πολεμήσει στον πλευρό των Βορείων στον Εμφύλιο, περνάει μέσα από μία επώδυνη διαδικασία ενηλικίωσης μέχρι να ανακαλύψει «πως ολόκληρη η ζωή δεν είναι παρά ο σκοτεινός παλμός του αίματος και ο σπασμός του νεύρου» (σελ.396) .

Robert Penn Warren: Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά, μετ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδόσεις Πόλις, 2020, σελ. 560.

Robert Penn Warren:Αγριότοπος, μετ. Άννα Μαραγκάκη, εκδ. Πόλις,2023, σελ. 304.