“Η ενδυνάμωση του ΕΣΥ και η περιφρούρηση του δημόσιου και αναδιανεμητικού του χαρακτήρα, που με τη σειρά του εγγυάται την ισότητα στη φροντίδα υγείας, είναι η πιο σημαντική και η πιο διαρθρωτική μεταρρύθμιση σήμερα” (σελ. 305)

Το “Κόκκινο νήμα” του πρώην υπουργού Υγείας (2015-2019) Ανδρέα Ξανθού είναι ένα βιβλίο για τη δημόσια υγεία. Είναι ένας πολιτικός απολογισμός για όσα έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ όταν ήταν κυβέρνηση και ιδιαίτερα στη διάρκεια της δικής του θητείας. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι και μια προσωπική “κατάθεση” του Ξανθού για την κυβερνητική εμπειρία του· αναφέρεται σε γεγονότα που τον επηρέασαν, σε συναντήσεις και επαφές που είχε πριν αναλάβει υπουργός και μετά ‒ όμως αυτές οι, μετρημένες στα δάχτυλα, αναφορές εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο της ιδιότητάς του ως γιατρού ενταγμένου στην Αριστερά.

Στο πρώτο κεφάλαιο του πολύ καλά διαρθρωμένου αυτού βιβλίου ο Ξανθός εξηγεί τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην Αριστερά και στη Δεξιά, θυμίζοντάς μας ότι η ΝΔ είχε καταψηφίσει τον ιδρυτικό νόμο του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ) το 1982· παρουσιάζει συνοπτικά τα πρώτα βήματα απορρύθμισης, τις στρεβλώσεις και τα διαχρονικά προβλήματα του ΕΣΥ, καθώς και την ανάδειξη ενός αριστερού κινήματος υγειονομικών, μεταξύ των οποίων και ο ίδιος, για την υπεράσπιση του δημόσιου συστήματος υγείας. Στο δεύτερο, ανατρέχει στην πρώτη περίοδο των μνημονίων (μέχρι το 2015) και στη δραστική περικοπή των δημοσίων δαπανών για την υγεία που δημιούργησαν το ασφυκτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα καλούνταν να λειτουργήσει η επόμενη, αριστερή κυβέρνηση.

Για όποιον θέλει πραγματικά να μάθει τι έγινε (και πώς) εκείνη την περίοδο στον τομέα της υγείας, το τρίτο και μεγαλύτερο σε έκταση κεφάλαιο παρουσιάζει από πολλές απόψεις το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Σταχυολογούμε ως σημαντικότερα, χωρίς να παραβλέπουμε την αξία και των υπόλοιπων δράσεων, την υγειονομική φροντίδα προσφύγων και μεταναστών, την κάλυψη των ανασφάλιστων, το ξεπάγωμα των προσλήψεων στο ΕΣΥ, τη μεταρρύθμιση στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) και τη δημιουργία των πρώτων Τοπικών Μονάδων Υγείας (ΤΟΜΥ). Όσον αφορά, ειδικότερα, την υγειονομική φροντίδα προσφύγων και μεταναστών, ο Ξανθός παρουσιάζει ένα σύντομο ιστορικό της προσφυγικής κρίσης που, με το κλείσιμο του λεγόμενου βαλκανικού διαδρόμου, οδήγησε στον εγκλωβισμό των ανθρώπων αυτών στην Ελλάδα. Αναφέρεται στην επίσκεψή του στην Ειδομένη και στις ενέργειες που αποφασίστηκαν, μεταξύ των οποίων ο εμβολιασμός του παιδικού προσφυγικού πληθυσμού για να περιοριστεί κατά το δυνατό ο κίνδυνος διασποράς λοιμωδών νοσημάτων (πάνω από το 70% των παιδιών εμβολιάστηκαν για ιλαρά-ερυθρά- παρωτίτιδα, MMR). Αναφέρεται επίσης στην ανθρωπιά που επέδειξαν στην αρχική φάση οι κάτοικοι των νησιών και πώς η αντιμετώπιση του θέματος ενίσχυσε την αξιοπιστία της κυβέρνησης διεθνώς. Στο ζήτημα της πρόσβασης των ανασφάλιστων στο δημόσιο σύστημα υγείας, ο Ξανθός αναφέρεται εκτενώς στον ν.4368/2016 καταρρίπτοντας τον ισχυρισμό ότι αυτή είχε επιτευχθεί το προηγούμενο διάστημα. Το ξεπάγωμα των προσλήψεων στο ΕΣΥ επέτρεψε την, έστω μερική, ανάταξη του ΕΣΥ, που είχε αρχίσει να αποψιλώνεται από την έναρξη των μνημονίων το 2010. Όσον αφορά τη μεταρρύθμιση στην ΠΦΥ και τη δημιουργία των ΤΟΜΥ, που αποτέλεσε και προσωπικό του όραμα, ο Ξανθός παραδέχεται τα προβλήματα που υπήρξαν και τα περιορισμένα αποτελέσματά τους, υπογραμμίζοντας ωστόσο τη σημασία των βημάτων που υλοποιήθηκαν.  Στο κεφάλαιο αυτό καταγράφονται επίσης παρεμβάσεις σε μία σειρά από τομείς όπως το φάρμακο, η επείγουσα ιατρική, η ιατρική εκπαίδευση, η πολιτική για τον καρκίνο, η διαχείριση του αίματος. Ο συγγραφέας σημειώνει, ακόμη, σημαντικές στιγμές, όπως το άνοιγμα γραφείου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας στην Ελλάδα. Εκτενή αναφορά κάνει επίσης στο σκάνδαλο Novartis, προχωρώντας σε πολιτική αποτίμηση των σκανδάλων στην υγεία που τον οδηγεί στην πιο πικρή, ίσως, διαπίστωσή του στο βιβλίο για τη στρατηγική που ακολούθησε ο ΣΥΡΙΖΑ με αποτέλεσμα όχι μόνο την ήττα στις εκλογές του 2019, αλλά και στη συντριβή το 2023 (βλ. παρακάτω). Πολύ σημαντικός είναι και ο απολογισμός που κάνει συνολικά για τις πολιτικές του ΣΥΡΙΖΑ στην υγεία στο υποκεφάλαιο “Τι δεν πήγε καλά”.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το επόμενο κεφάλαιο, που είναι αφιερωμένο στην πανδημία του SARS-Cov-2. Έχοντας θέσει σαφώς το πώς βλέπει η Αριστερά τη δημόσια υγεία, δηλαδή μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής ισότητας, που σημαίνει πρόσβαση όλων σε ένα δημόσιο σύστημα υγείας επαρκώς χρηματοδοτούμενο και στελεχωμένο και με αύξηση των αμοιβών των υγειονομικών που εργάζονται σε αυτό, αναδεικνύει την ουσία της δημόσιας συζήτησης για την αντιμετώπιση και διαχείριση της πανδημίας, καθώς και για τον εμβολιασμό. Σε αυτό το κεφάλαιο καταδεικνύει επίσης (σελ. 286-287) τα λάθη του ΣΥΡΙΖΑ ως αντιπολίτευση που θόλωσαν το αριστερό στίγμα του.

Στο πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο, και έπειτα από όσα έχουν προηγηθεί σε ό,τι αφορά την υγεία από το 2019 μέχρι σήμερα, ο συγγραφέας υποστηρίζει την ανάγκη ενός κοινωνικού κινήματος για το δικαίωμα στην υγεία, ενώ αναλύει και παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά ενός άλλου δημόσιου συστήματος υγείας το οποίο είναι  είναι και αναγκαίο και εφικτό (σελ. 298 και έπειτα).

Στον δικό του πρόλογο του βιβλίου (ο έτερος ανήκει στον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ Γιάννη Δραγασάκη), ο Ηλίας Μόσιαλος σημειώνει εύστοχα ότι ο Ανδρέας Ξανθός. “μοιράζεται τη γνώση, τεκμηριώνει τις αποφάσεις, αναλύει τις διαδικασίες, αναγνωρίζει τα λάθη, υπερασπίζεται τις επιτυχίες” (σελ. 25). Το βιβλίο του διατρέχουν τα “κόκκινα” (δηλ. αριστερά), νήματα της υγείας, της κοινωνίας, της πολιτικής, με τη σειρά που καταγράφονται στον υπότιτλο του βιβλίου. Είναι πολλές οι φορές που ο συγγραφέας παραδέχεται ότι πολλά δεν έγιναν, ενώ θα μπορούσαν να έχουν γίνει, ή δεν πρόλαβαν να γίνουν ‒ από την άλλη, είναι βάσιμη η η κριτική του (σελ. 226-227) για το ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν πρόβαλε και δεν υπερασπίστηκε (ούτε όταν έγινε αντιπολίτευση) “το πολύ σημαντικό θετικό έργο της κυβέρνησης σε κρίσιμους για την κοινωνία τομείς, όπως η υγεία”.

Γιατρός στο δημόσιο σύστημα υγείας ο ίδιος, ο Α. Ξανθός μας παραδίδει ένα βιβλίο γενναιόδωρο με τους συνεργάτες του, τους οποίους αναφέρει ονομαστικά σε κάθε περίσταση, και το οποίο τελικά μας πείθει ότι πολλά μπορούν συλλογικά να γίνουν, ακόμα και σε πολύ αντίξοες συνθήκες, όταν υπάρχει ένας σταθερός αξιακός πυρήνας και η ικανότητα κατάρτισης ενός συγκροτημένου σχεδίου ‒ για τους πολλούς.