Σχεδόν εκατό χρόνια μετά τη δημοσίευση του σύντομου μυθιστορήματος της Αφροαμερικανής Nella Larsen «Πέρασμα» (1929), θεωρούμε ότι κατά κάποιον τρόπο έχουμε, εάν όχι λύσει, τουλάχιστον περιορίσει ζητήματα ταξικά, φυλής, φύλου, εξουσίας και πορευόμαστε ως μια πιο δίκαιη κοινωνία. Και φυσικά, η σύγχρονη κοινωνία πλανάται πλάνην οικτράν, διότι εκατό χρόνια μετά τα ίδια ζητήματα εξακολουθούν να ταλανίζουν συστήματα και κοινωνικές ομάδες καλυμμένα πίσω από δικαιολογίες για την τήρηση της ισορροπίας του κοινωνικού ιστού και το καλό της ανθρωπότητας. Δεν υπονοούμε βέβαια ότι στο πέρασμα του αιώνα δεν συντελέστηκαν αλλαγές ή ότι δεν κατακτήθηκαν δικαιώματα, αλλά δεν πρέπει να κλείνουμε τα μάτια και τα αυτιά στο γεγονός ότι δεν είναι λίγες οι φορές που οι λέξεις ισότητα και ισονομία παραμένουν κενές νοήματος (η υπόθεση Φλόιντ στις ΗΠΑ, και άλλες τόσες παρόμοιες, δεν είναι τόσο μακρινή άλλωστε).
Η Nella Larsen, παιδί μικτού γάμου, έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής της αποκομμένη από τη μαύρη κοινότητα. Οι σπουδές της στη νοσηλευτική και αργότερα ο γάμος της με τον Αφροαμερικανό φυσικό Έλμερ Άιμς (1919) τη φέρνουν ξανά σε επαφή με άλλους Αφροαμερικανούς και σταδιακά αρχίζει να γνωρίζει τα πρωτοποριακά καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής. To 1926 δημοσιεύει τα πρώτα της διηγήματα, ενώ το 1928 εκδίδεται το πρώτο της μυθιστόρημα με τον τίτλο Quicksand. Ένα διήγημα που δημοσίευσε τη δεκαετία του 1930 αλλάζει δραματικά τη ζωή της: κατηγορείται για λογοκλοπή και, παρά το γεγονός ότι απαλλάχθηκε από τις κατηγορίες, δεν δημοσίευσε τίποτα άλλο μέχρι τον θάνατό της τη δεκαετία του 1960.
Η Αϊρίν και η Κλερ είναι οι δύο πρωταγωνιστικές φιγούρες της ιστορίας. Δύο μιγάδες που κάποτε υπήρξαν παιδικές φίλες και που χάρη στο ανοιχτό χρώμα του δέρματός τους μπορούν να περάσουν για λευκές. Η Κλερ, όμορφη και μεγαλωμένη από δύο θρησκόληπτες λευκές θείες, παντρεύεται έναν πλούσιο λευκό και βαθύτατα ρατσιστή άντρα ο οποίος αγνοεί την καταγωγή της. Η Αϊρίν παντρεύεται έναν επιτυχημένο μαύρο γιατρό που ονειρεύεται να ζήσει στη Λατινική Αμερική, έχει μια μαύρη υπηρέτρια και πλούσια κοινωνική δραστηριότητα μέσα στη μαύρη κοινότητα. Οι δύο γυναίκες συναντιούνται τυχαία σε ένα καφέ για λευκούς (και η Αϊρίν χρησιμοποιεί περιστασιακά το «προνόμιο» να περνάει για λευκή) και από εκείνη τη στιγμή οι ζωές τους μπλέκονται. Η Κλερ με τη δυναμικότητά της εισβάλλει στη ζωή και στις δραστηριότητες της Αϊρίν, πάντα όμως όταν απουσιάζει ο ρατσιστής σύζυγός της. Η Αϊρίν ταυτόχρονα έλκεται και απωθείται από την παρουσία της Κλερ, αφού οι χάρες της και η ζωντάνια της μπορούν να αποδειχτούν ακαταμάχητες, αλλά δεν μπορούν να εξαλείψουν τη φρίκη που νιώθει η Αϊρίν για τη φίλη της που όχι μόνο απαρνήθηκε τη φυλή της για την πλούσια και εύκολη ζωή, αλλά και για τα ρίσκα που παίρνει επιδιώκοντας τη συναναστροφή με τη μαύρη κοινότητα αγνοώντας επιδεικτικά τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η αποκάλυψη της αλήθειας στη ζωή του παιδιού της.
Τα ερωτήματα που γεννιούνται στην Αϊρίν είναι πολλά και συνεχή όσον αφορά το «πέρασμα»: «Για παράδειγμα, τι έκανε κάποιος για την ιστορία του, πώς έκανε έναν απολογισμό με τον εαυτό του. Και πώς ένιωθε κανείς όταν ερχόταν σε επαφή με άλλους νέγρους» (σ. 36). Ερωτήματα που φυσικά απασχολούν μόνο την ίδια, αφού η Κλερ συνειδητά επιλέγει τον λευκό σύζυγο και συνειδητά ‒και σχεδόν αυτοκαταστροφικά‒ επιμένει να προσκολλάται στην κοινότητα την οποία αρχικά είχε απορρίψει.
Το ζήτημα της φυλετικής ταυτότητας δεν είναι το μόνο που θίγει η συγγραφέας. Ταξικά θέματα (η ταξική άνοδος της Κλερ χάρη στο «πέρασμα», η αστική θέση της Αϊρίν που της επιτρέπει να έχει μια υπηρέτρια με «εβένινο» δέρμα και να διοργανώνει πάρτι και εκδηλώσεις) και ζητήματα φύλου (η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, η σεξουαλική έλξη ή απλά το δικαίωμα στη σεξουαλικότητα) θίγονται μέσα από την προσεκτικά διατυπωμένη και εύστοχα εστιασμένη στην ουσία τριτοπρόσωπη αφήγηση. Όλα αυτά τα θέματα μελετήθηκαν και αναδείχθηκαν ιδιαίτερα από τις φεμινίστριες κριτικούς λογοτεχνίας, με την Judith Butler να εμβαθύνει σε αυτά μέσα από ψυχαναλυτικές, φροϋδικές και queer θεωρίες σε ένα κείμενο που συνοδεύει την έκδοση του μυθιστορήματος.
Το «Πέρασμα» είναι ένα χαρακτηριστικό δείγμα της Αναγέννησης του Χάρλεμ που (έστω και έπειτα από εκατό χρόνια) έτυχε μιας εξαιρετικής μετάφρασης από τον Νίκο Κατσιαούνη, ο οποίος παρέχει στον αναγνώστη πληροφορίες σχετικά με συνήθειες και τη γλώσσα της εποχής ώστε να γίνει σωστά η επαφή με το υπέροχο κείμενο της Nella Larsen.
