Φιλοσοφική διαλεκτική και πολιτισμένη κοινωνία

Ο Ντενί Ντιντερό ανήκει στην έξοχη για το πνεύμα της εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Μέλος της γαλλικής φιλοσοφικής «παροικίας» (Ρουσσώ, Βολταίρος, Μοντεσκιέ), υπήρξε εκ των δημιουργών της Εγκυκλοπαίδειας. Το πολύτομο λεξικό, όπως χαρακτηρίστηκε, συμπύκνωνε τη σημασία «των επιστημών, των τεχνών και των γραμμάτων». Με το έργο αυτό ο Ντιντερό και οι συνεργάτες του (Ντ’ Αλαμπέρ, Χώλμπαχ) αντιπαρατίθενται στις φεουδαρχικές αρχές. Το πνεύμα ελευθερίας του Ντιντερό και η κριτική στάση του απέναντι στην πολιτισμένη κοινωνία, τον έφεραν συχνά σε σύγκρουση με τις αρχές και για ένα μικρό διάστημα φυλακίστηκε. Τα σπουδαιότερα έργα του, όπως  «Ο ανιψιός του Ραμό», δημοσιεύθηκαν μετά το θάνατό του.

«Ο ανιψιός του Ραμό» αποτελεί ενδεχομένως ένα από τα πιο αξιόλογα έργα του Ντιντερό. Στο συγκεκριμένο βιβλίο παρουσιάζεται ο διάλογος ανάμεσα στο συγγραφέα και τον ανιψιό του σπουδαίου μουσικού Ραμό. Εκ προοιμίου, λοιπόν, αντιπαρατίθενται όχι μόνο δύο άνθρωποι, αλλά και δυο διαφορετικές αντιλήψεις για τη ζωή. Από τη μία ο Ντιντερό αντιπροσωπεύει την καλή κοινωνία, την ευγενική καταγωγή, τους λεπτεπίλεπτους τρόπους και την αισιοδοξία. Από την άλλη πλευρά ο ανιψιός του Ραμό, ένας άνθρωπος που βρίσκεται στο περιθώριο από επιλογή και όχι από τύχη, που ποτέ δεν κατάφερε ούτε καν να αγγίξει τη μουσική ιδιοφυία του θείου του. Η άποψή του για τη ζωή εκφράζεται με τρόπο αφοπλιστικό, αφού δεν  καταφέρνει να κρύψει τα συναισθήματά του ακόμα και όταν πρόκειται για το δικό του καλό. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα που αναφέρει ο ανιψιός του Ραμό: έφυγε από ένα σπίτι που του παρείχαν τα πάντα και όταν τον ρωτά ο Ντιντερό γιατί, ο νεαρός απαντά ότι έφυγε για να καταλάβουν πως η καλή ζωή που ζούσαν δεν είχε κανένα ενδιαφέρον χωρίς αυτόν.

Το συγκεκριμένο βιβλίο του Ντιντερό αποτελεί ένα πραγματικό κομψοτέχνημα της φιλοσοφικής διαλεκτικής. Οι δυο ήρωες στοιχειοθετούνται εξαιρετικά, όχι με αφηγηματικό τρόπο, αλλά μέσα από τα ίδια τους τα λόγια. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας είναι αντίστοιχη με τους χαρακτήρες του, ενώ το ύφος είναι αποκαλυπτικό και για τις δύο πλευρές. Οι διάλογοι, που αποτελούν και το κύριο μέρος του έργου, είναι απαράμιλλης ουσίας και φιλοσοφικού βάρους. Επίσης, γίνεται μνεία στην πολυτελή διαβίωση και τη σημασία της στην καθημερινότητα του ανθρώπου με τέτοιο τρόπο που σίγουρα δημιουργεί και ιδίως στο σύγχρονο αναγνώστη πολλές σκέψεις για την ουσία της ζωής. Σαφές είναι ότι δεν υπάρχει πλοκή στο κείμενο, αφού σκοπός είναι η εμβάθυνση στα ατομικά και κοινωνικά ζητήματα. Χαρακτηριστικό είναι πως σε διάφορους μελετητές του Ντιντερό έχει δημιουργηθεί το ερώτημα : ο Ντιντερό είναι ο Ραμό ή ο Ραμό είναι ο Ντιντερό;

Γεγονός είναι πως «Ο ανιψιός του Ραμό» εξετάζει τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, αποφεύγοντας συνειδητά να πάρει θέση, αφού αποτελεί διαρκή προβληματισμό του Ντιντερό η θέση του ανθρώπου στο σύνολο και ο ρόλος της κοινωνίας στην προάσπιση των αληθινών αναγκών του, αφήνοντας παράλληλα στο κοινό να επιλέξει τον τρόπο που του αρμόζει. Η μετάφραση της Εύης Βαγγελάτου αποδίδει εξαιρετικά την πνοή του κειμένου, ενώ η έκδοση είναι εμπλουτισμένη με στοιχεία που σκιαγραφούν άψογα το χώρο και το χρόνο στον οποίο εκτυλίσεται η υπόθεση του βιβλίου.