Η έκφραση «μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις» είναι πλέον μια κοινοτοπία. Ο Ίστβαν Μπάνιαϊ δε μένει στην κοινοτοπία. Γιατί, τι θα περίμενε κανείς από ένα βιβλίο για παιδιά (αλλά τελικά και για μεγάλους) που είναι φτιαγμένο αποκλειστικά με ζωγραφιές; Μια εικονο-ιστορία. Σαν εκείνες τις γελοιογραφίες ή τα κόμικς «Χωρίς Λόγια». Στο χώρο του παιδικού βιβλίου, άλλωστε, έχουμε άπειρα παραδείγματα έργων που στηρίζονται κυρίως στην εικόνα, με ελάχιστο κείμενο, που βοηθά τα παιδιά στην εξοικείωσή τους με το γραπτό λόγο. Στο Ζουμ δε συμβαίνει τίποτα από όλα αυτά. Οι 32 εικόνες του δεν αποτελούν στιγμιότυπα και επεισόδια μιας ιστορίας που ξετυλίγεται αβίαστα μέσα από μια απλή πλοκή. Δεν υπάρχουν ήρωες, δεν υπάρχουν σκυλάκια, γατάκια, παιδάκια, μάγισσες, πρίγκιπες και κάστρα. Εάν λοιπόν δεν υπάρχει πλοκή, ήρωες, ούτε καν κείμενο, τι υπάρχει;

Ακριβώς αυτό καλείσαι ως αναγνώστης να ανακαλύψεις. Καλείσαι να γίνεις συγγραφέας της ιστορίας, αρκεί να βρεις τη σωστή απόσταση από τα πράγματα. «Μια φορά κι έναν καιρό ήταν…».

Σελίδα ένα: Τι είναι αυτό τώρα; Βλέπουμε ένα πολύ κοντινό πλάνο ενός κατιτί. Κάτι σαν αστερίας μοιάζει. Ας το πάμε πιο επιστημονικά. Βλέπουμε τέσσερις απολήξεις ενός κατακόκκινου αντικειμένου αστεροειδούς σχήματος. Μπορεί να είναι ήλιος, αστέρι, λουλούδι και πολλά άλλα.

Σελίδα δύο: «Ζουμ άουτ». Έχουμε την απεικόνιση ενός πλάνου πιο μακρινού (το αντίθετο του ζουμ, της εστίασης και μεγέθυνσης μιας λεπτομέρειας). Καθώς ο φακός απομακρύνεται από τη λεπτομέρεια, βλέπουμε το όλον. Είναι τελικά το λειρί ενός κόκορα. Και το μυαλό επαναπαύεται στις βεβαιότητές του. Αυτό το ζώο είναι ο πρωταγωνιστής. Ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος της εικόνας και της ιστορίας. Τα χρώματα είναι πλακάτα, έντονα, με αντιθέσεις. Είναι το πορτρέτο του ήρωά μας. Λαμπερό, δεσπόζον, μνημειακό. Το αβέβαιο σχήμα με τις τέσσερις αστεροειδείς απολήξεις έγινε το λειρί του γνωστού μας πτηνού. Περιμένουμε να μας πει την ιστορία του.

Σελίδα τρία: Ανατροπή. Δεύτερο «ζουμ άουτ». Ο κόκορας δεν είναι παρά αυτό που βλέπουν δυο παιδιά έξω από το παράθυρό τους. Το βλέμμα επομένως μετατίθεται. Ο αναγνώστης βλέπει τώρα τον αλέκτορα μέσα από τα μάτια δυο άλλων ηρώων. Το στιγμιαίο ξάφνιασμα διαδέχεται η αγαλλίαση της νέας βεβαιότητας. Ωραία, τώρα ελέγχουμε την εικόνα και την ιστορία. Θα μιλήσουμε για δυο παιδιά που ζούνε σε μια φάρμα και βλέπουν από το παράθυρό τους έναν κόκορα.

Διαδοχικά «ζουμ άουτ» καταλήγουν στην πρώτη μεγάλη ανατροπή: όλα αυτά δεν είναι παρά ένα επιτραπέζιο παιχνίδι, μια φάρμα σε μικρογραφία. Ένα μελαγχολικό κορίτσι μετακινεί σπιτάκια, γουρούνια, πάπιες, δέντρα, κόκορες και ποτίστρες. Το βλέμμα τώρα του αναγνώστη ταυτίζεται με αυτό του κοριτσιού. Το βλέμμα του κόκορα και των παιδιών έχουν ξεθωριάσει. Ποιος θυμάται εκείνο το λειρί;

Μέσα από διαδοχικά «ζουμ άουτ» ο Μπάνιαϊ καταφέρνει να πει με τον πιο εύγλωττο τρόπο ότι δεν υπάρχει μια ιστορία, αλλά πολλές ιστορίες, ανάλογα με την οπτική και τη θέση που έχει ο ήρωας. Γνωστή η θέση αυτή της μοντέρνας λογοτεχνίας και τέχνης: δεν υπάρχει αλήθεια αλλά αλήθειες. Ανάλογα με το ποια είναι η θέση σου στο σύστημα, αντιλαμβάνεσαι και ερμηνεύεις το σύστημα, το όλον. Τίποτα το καινούργιο δεν υπάρχει σε αυτή τη διαπίστωση. Πώς όμως η θεωρία γίνεται πράξη; Πώς αφηγείσαι μια ιστορία σε παιδιά υπονομεύοντας διαρκώς την ίδια την ιστορία; Το «κάνε κλικ για να συνεχίσεις την αφήγηση» ήταν κάποτε πρωτοπορία. Ο αναγνώστης έδινε τις λύσεις της επιλογής του. Αλλά παρέμενε δέσμιος της οπτικής του. Οι πολλαπλές επιλογές δεν μας ανοίγουν απαραίτητα νέα παράθυρα στον κόσμο. Το επίκεντρο εξακολουθεί να είναι ο εαυτός μας. Από το δικό μας παράθυρο, όμως, το μόνο που  μπορούμε να δούμε είναι το λειρί του κόκορα. Ο υπέροχος κόσμος που τον περιλαμβάνει θα μας διαφεύγει.

Το Ζουμ είναι ένα βιβλίο που παίζει με τον αναγνώστη και τον προκαλεί διαρκώς να σκεφτεί και να θέσει σε αμφισβήτηση τις σταθερές του.

Ο Ίτσβαν Μπάνιαϊ γεννήθηκε και σπούδασε στη Βουδαπέστη. Ασχολείται επαγγελματικά με την εικονογράφηση βιβλίων και με τα κινούμενα σχέδια. Ζει, με τη γυναίκα του και το παιδί τους, στη Νέα Υόρκη. Τα περιοδικά New York Times και Publishers Weekly  αλλά και τα ίδια τα παιδιά ανέδειξαν το βιβλίο αυτό ως ένα από τα καλύτερα παιδικά βιβλία της χρονιάς (1995).