«Η αρετή βρίσκεται στη μεσότητα»

Το 343/2 π.Χ. ο Αριστοτέλης εγκαταστάθηκε στη Μακεδονία έπειτα από πρόσκληση του βασιλιά Φιλίππου με σκοπό να αναλάβει την αγωγή του Αλέξανδρου (δεκατριών, τότε, χρονών), διαδόχου του θρόνου. Για την αγωγή του Αλέξανδρου ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε κυρίως τα ομηρικά έπη. Στη Μακεδονία έμεινε έως το 335 π.Χ. Η κάθε αρετή για τον Αριστοτέλη είναι μεσότητα, δηλαδή το μέσον ανάμεσα στα δύο άκρα, την υπερβολή και την έλλειψη, που έχουν και τα δύο αρνητικό χαρακτήρα – π.χ. ο ανδρείος βρίσκεται στο μέσον, ενώ στο ένα άκρο, της υπερβολής, βρίσκεται ο θρασύς και στο άλλο άκρο, της έλλειψης, ο δειλός («ἡ δ’ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ
πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ἡ
ἔλλειψις [ψέγεται], τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦ-
ται· ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς. μεσότης τις ἄρα ἐστὶν
ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου», ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1103a14–1107a26).

Τι οδήγησε τον Αριστοτέλη να αναπτύξει τη θεωρία του για τη μεσότητα; Πώς ένας άνθρωπος, όπως ο ίδιος, αφοσιωμένος στη φιλοσοφία και στη λογική, είναι δυνατόν να επιτύχει ως δάσκαλος του Αλέξανδρου που θα εξελισσόταν ως ο κατακτητής του μεγαλύτερου μέρους του τότε γνωστού κόσμου;

Με βάση τη διερεύνηση των ερωτημάτων αυτών το ιστορικό μυθιστόρημα της Annabel Lyon ‒Καναδέζα συγγραφέας που έχει εκδώσει μυθιστορήματα, συλλογές διηγημάτων και νουβέλες‒, φέρνει τον Αριστοτέλη στο προσκήνιο ως έναν άνθρωπο που επιδιώκει την αγάπη και την αποδοχή, αλλά ωστόσο η θλίψη και η απογοήτευση τον οδηγούν σε κρίσεις μελαγχολίας (σελ. 341: « “Ο πατέρας μου με δίδαξε πριν από πάρα πολύ καιρό ότι η μαύρη χολή μπορεί να είναι θερμή ή ψυχρή. Η ψυχρή σε κάνει νωθρό και καθυστερημένο, η θερμή σε κάνει ευφυή, ακόρεστο, μανιασμένο ‒ όπως τα διαδοχικά στάδια της μέθης. Απλώς ο πατέρας μου δεν συνειδητοποίησε ποτέ ότι τίποτα από όλα αυτά δεν ήταν αναγκαστικά κακό. Οι άνθρωποι που βρίσκουν το σημείο ισορροπίας μεταξύ δύο άκρων- ’’» (σελ. 341).

Η λογοτεχνική εξιστόρηση γίνεται σε πρώτο πρόσωπο από τον Αριστοτέλη, ο οποίος αφηγείται και περιγράφει τη σχέση του με τον μαθητή του Αλέξανδρο, πολύ πριν αυτός γίνει Μέγας. Παράλληλα παρουσιάζεται η ζωή του Αριστοτέλη από την παιδική του ηλικία μέχρι την εποχή που δίδασκε και έγινε άξιος συνεχιστής του Πλάτωνα. Πρωταγωνιστούν ιστορικά πρόσωπα, καθώς και επινοημένα. Στο μυθιστόρημα αυτό ο Αριστοτέλης δεν είναι απλά ένας σχολαστικός δάσκαλος που έχει εμμονή με την ταξινόμηση του κόσμου, αλλά είναι ταυτόχρονα φιλόδοξος, καθοδηγητής και τρυφερός με τη σύζυγό του. Επτά χρόνια διδάσκει ο Αριστοτέλης τόσο τον Αλέξανδρο όσο και τον ετεροθαλή αδερφό του, τον Αρριδαίο, ο οποίος υστερεί διανοητικά. Καθώς η αφήγηση εξελίσσεται γίνεται ξεκάθαρο ότι η πρόκληση για τον Αριστοτέλη είναι να διδάξει στον Αλέξανδρο τη μεσότητα και την ισορροπία που ποτέ δεν είχε διδαχθεί από τον πατέρα του, τον Φίλιππο. Σε μια καίρια σκηνή του μυθιστορήματος, καθώς ο Αριστοτέλης αντιπαραθέτει τα άκρα και τα μέσα αναδεικνύοντας την προνομιακή θέση των τελευταίων, ο Αλέξανδρος μοιάζει να δυσπιστεί.

Αν και πρόκειται για ιστορική μυθιστοριογραφία, ωστόσο αποτελεί ένα ανάγνωσμα που περικλείει και αναδεικνύει την αριστοτελική σκέψη. Η ιδέα των άκρων είναι κυρίαρχη και κύριος άξονας της αφήγησης. Από τη μια πλευρά υπάρχει ο Αλέξανδρος, φιλόδοξος και ευφυής και από την άλλη ο ετεροθαλής αδερφός του, ο Αρριδαίος, ο οποίος υστερεί διανοητικά. Από τη μια ο Αλέξανδρος ετοιμάζεται να γίνει ένας στρατιωτικός ηγέτης και από την άλλη μετά τη μάχη φαίνεται να υποφέρει ψυχικά. Ο Αριστοτέλης με τον τρόπο του κυριαρχεί όσον αφορά στην άσκηση της φιλοσοφίας, ενώ ο Αλέξανδρος εξουσιάζει με φυσικά όπλα όταν ορμά ακάθεκτος προς τον πόλεμο. Σαφώς και πολλά από τα στοιχεία που αναφέρονται είναι επινοημένα, ωστόσο στο ιστορικό μυθιστόρημα δίνεται η ευκαιρία στον αναγνώστη να διερευνήσει τις σκέψεις, τις έννοιες, τις ιδέες με διαφορετική ματιά και προοπτική. Η γραφή της Annabel Lyon διακρίνεται από ταχύτητα, απλότητα και στοχαστικότητα.