Η λογοτεχνία ως μέσο πολιτικής διαμαρτυρίας

Ήμουν με το δικό μου λαό

όταν ζούσε μες τη δυστυχία

Άννα Αχμάτοβα

Το ”Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς” του νομπελίστα Ρώσου συγγραφέα  Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, αν και έχει τη μορφή λογοτεχνικού έργου, στην πραγματικότητα αποτελεί μια κραυγή διαμαρτυρίας για τα σταλινικά γκουλάγκ: τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας όπου οι πολιτικοί αντίπαλοι του καθεστώτος (ανάμεσά τους και ο Σολζενίτσιν) ”αναμορφώνονταν”, δουλεύοντας μέχρις εξοντώσεως σε απάνθρωπες συνθήκες.

Το κείμενο είναι η σχολαστική καταγραφή μιας ημέρας από τη ζωή του κρατούμενου Σ-854, ήτοι του Ρώσου αγρότη Ιβάν Ντενίσοβιτς Σούχωφ, που προσπαθεί να επιβιώσει και να διατηρήσει μια στοιχειώδη ανθρώπινη αξιοπρέπεια σε μια κατάσταση εξ ορισμού διαμορφωμένη ώστε να στερεί τη ζωή, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια όσων την υφίστανται. Δεν είναι ήρωας ούτε συνειδητοποιημένος πολιτικά – ένας αγράμματος, απλοϊκός άνθρωπος είναι που έχει ως μόνο σκοπό του να μείνει ζωντανός, ελπίζοντας ότι όταν εκτίσει την ποινή του θα γυρίσει σπίτι του. Γι’ αυτό γαντζώνεται από τις μικρές, καθημερινές κινήσεις και συνήθειες, βάζει τον καλύτερο εαυτό του στη σκληρή εργασία, ”κάνει τα πικρά γλυκά” που έλεγαν οι παλιοί και υπομένει. Ισορροπεί κάθε λεπτό σε τεντωμένο σχοινί και το κάνει όσο καλύτερα μπορεί – άλλος δρόμος δεν υπάρχει, παρά μόνο να τα καταφέρει μια μέρα ακόμα…

Η δύναμη του βιβλίου δεν έγκειται στη λογοτεχνική του αξία αλλά στην πολιτική καταγγελία που απευθύνει στην παγκόσμια κοινότητα για τα όσα απεχθή συνέβαιναν τις ημέρες της σταλινικής παντοδυναμίας – γι’ αυτό, άλλωστε, ο Σολζενίτσιν κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1970. Αξίξει εδώ να σημειωθεί ότι η νέα έκδοση από τον «Πάπυρο» περιλαμβάνει και την ομιλία για την απονομή του Νόμπελ, όπου συμπυκνώνεται το credo του συγγραφέα για τη λογοτεχνία και την αποστολή της.

Η γλώσσα του κειμένου -απόλυτα επιτυχής η πιο σύγχρονη απόδοσή της από τον Δημήτρη Τριανταφυλλίδη-, είναι απλή, χωρίς στολίδια: είναι η γλώσσα που σκέφτεται και μιλά ένας Ρώσος χωρικός που προσπαθεί με τις ελάχιστες γνώσεις του και το ”φτωχό μυαλό” του να εκλογικεύσει και ν’ αντιμετωπίσει τον παραλογισμό που βιώνει. Η αφήγηση είναι ρέουσα και ενιαία, χωρίς κεφάλαια, ενώ δεν υπάρχουν λογοτεχνικά εφευρήματα και ανατροπές της πλοκής – γιατί απλά το βιβλίο δεν τα έχει ανάγκη: του αρκεί η δύναμη της σκληρής αλήθειας, για την οποία το λογοτεχνικό έργο γίνεται ένας ανελέητος καθρέφτης…