Η φανερή πληγή της Γαλλίας, το κρυφό μυστικό του Υσσόν

Σε ένα πύρινο άρθρο του κατά του Νικολά Σαρκοζί, ο φιλόσοφος Αλαίν Μπαντιού θέλοντας να αντιπαραβάλει στην κερδώα λογική του Γάλλου πολιτικού, τη χρεία μιας γενικευμένης αντίστασης, ως ύστατη κοινωνική ετυμηγορία, έγραφε χαρακτηριστικά:  «Αν ο “πεταινισμός” αντιπροσωπεύει το υπερβατικό των πιθανών καταπτώσεων στη χώρα μας, τη λογική σταθερά της διαφθοράς της, τότε κάθε θάρρος είναι θάρρος να μην είμαστε πεταινιστές. Αυτός είναι ο πιο στενός ορισμός. Στο κάτω-κάτω, ορίζει το θάρρος της κατά κυριολεξία Αντίστασης, πριν απ’ το 1944».

Κάθε λαός έχει τις δικές του πληγές να ξύσει: οι Γάλλοι τον Πεταίν, οι Γερμανοί τον Χίτλερ, οι Ισπανοί τον Φράνκο, εμείς τον Εμφύλιο και τη χούντα. Ο κατάλογος είναι μακρύς, όσες και οι εκβολές της Ιστορίας.

Αν η επιστημονική αρμονία στηρίζεται στην αφαίρεση, η λογοτεχνία είναι η αρετή της πρόσθεσης. Αυτό που η επίσημη ιστορία δεν δύναται να σκιαγραφήσει, η πεζογραφία είναι ικανή να προσδιορίσει με θάρρος και αντοχή: φευ, ακόμα και όταν δεν είναι ευχάριστη.

Ο Ρομαίν Σλοκόμπ, στο επιστολικό μυθιστόρημα «Κύριε Διοικητά», καταφέρνει να προκαλέσει και να θέλξει εν ταυτώ. Διαλέγοντας ως πρόταγμα της ιστορίας του το διχαστικό παρελθόν της Γαλλίας, την περίοδο της φαιής σύμπλευσης του Πεταίν με τους ναζί και με έναν ήρωα που φέρει όλο το αρνητικό φορτίο εκείνης της εποχής, ο Σλοκόμπ ευστοχεί στην εμβάθυνση και ορθοτομεί στην καταγραφή. Είναι, δε, άξια επισήμανσης η συγγραφική οξύνοιά του να μην πάρει θέση, αλλά να αφήσει τη μακροσκελή επιστολή του συγγραφέα, ακαδημαϊκού, φιλοπεταινιστή και αντισημίτη Πωλ-Ζαν Υσσόν προς τον διοικητή των γερμανικών δυνάμεων κατοχής, να μιλήσει από μόνη της.

Στη Γαλλία το μυθιστόρημα έγινε δεκτό με ανάμεικτα συναισθήματα: οτιδήποτε φέρνει στην επιφάνεια τις γκρίζες ζώνες, είναι λογικό να προκαλεί. Ουδείς, όμως, μπορεί να αρνηθεί το γεγονός ότι έχουμε να κάνουμε με ένα μυθιστόρημα «αναφοράς» και μνήμης: πρόκειται για μια εξαίσια στιγμή της γαλλικής λογοτεχνίας!

Για τον Πωλ-Ζαν Υσσόν, η γαλλική δημοκρατία είναι κακόβουλη, δημαγωγική, είναι ένα στίγμα μπρος στον ιδεαλισμό και στο ρομαντικό πάθος αλλοτινών μεγαλείων του ιδίου και του λοιπού εσμού των εθνικιστών. Ο Πεταίν και η προσέγγισή του στη γερμανική επικυριαρχία είναι η μόνη λύση εσωτερικής «κάθαρσης». Ήτοι της αποτίναξης κάθε ιταμού μπολσεβικισμού, αλλά και του εξοστρακισμού των μολυσμένων Εβραίων από τη γαλλική ενδοχώρα. Διατρανώνει τις ιδέες του, συγγράφει πύρινα άρθρα, συγχρωτίζεται με τον δυνάστη, η έννοια της προδοσίας και του δωσιλογισμού τού είναι ξένες, από τη στιγμή που έχει εμβαπτίσει τις πράξεις και τις λερές θεωρίες του με τον μανδύα της μαζικής υποκειμενικότητας.

Ο εσωτερικός διχασμός του Υσσόν, ωστόσο, θα επέλθει στη βάση των ερωτικών αποθεμάτων που διαθέτει για τη γυναίκα του γιου του, πρώην ηθοποιό, Γερμανίδα, αλλά ουσιαστικά αμφίβολης καταγωγής, τη γοητευτική Ίλσε. Τη στιγμή που ο γιος του προσχωρεί στις τάξεις των αντιστασιακών, ο Υσσόν εκμεταλλεύεται το κενό και δεσμεύει την καρδιά του στη θέα της Ίλσε, καίτοι με τη βοήθεια ενός ντετέκτιβ ανακαλύπτει το εβραϊκό αίμα που τρέχει στις φλέβες της.

Η δίνη των γεγονότων, όμως, υποσκάπτει ακόμα περισσότερο την αμφιθυμία του ανάμεσα στο… χρέος και το συναίσθημα. Να καταπνίξει τη ριζική άπωσή του προς τους ακάθαρτους Εβραίους  χάριν της Ίλσε και της εγγονής του (που είναι δικός του καρπός) ή να κάνει επίκληση των δεδομένων ιδεολογικών προσφύσεων και να εκριζώνει το κακό που θάλλει μέσα στην οικογένειά του;

Τη λύση, μοιραία και δραστική, δίνουν οι λογής ομάδες παραστρατιωτικών που δρουν παράλληλα με το ναζιστικό καθεστώς και τον υποχρεώνουν σε ταχεία αναδίπλωση, Τον εκβιάζουν, του αποσπούν χρήματα, τον εξωθούν στα άκρα, με σκοπό να μην αποκαλύψουν το μέγα μυστικό του. Ο κίνδυνος να οδηγηθεί η Ίλσε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, άρα και στον αφανισμό, είναι εδραίος. Όπως, όμως, και ότι αυτοί οι αιμοσταγείς βασανιστές, Γάλλοι φιλοναζιστές και Γερμανοί στρατιωτικοί, δεν έχουν καμία σχέση με το υψηλό φρόνημα του χιτλερικής αυτοκρατορίας.

Η ύστατη βοήθεια που αναζητά είναι προσωποποιημένη στον διοικητή του στρατού κατοχής: εξ ου και η εν λόγω επιστολή, πάνω στην οποία δομείται όλο το μυθιστόρημα.

Οι σκηνές των βασανιστηρίων που υφίστανται οι Εβραίοι αλλά και οι αντιστασιακοί είναι σκληρές και αφήνουν έναν κόμπο στο στομάχι. Ολόκληρο το μυθιστόρημα είναι ένας ίλιγγος, από τον οποίο δεν μπορείς να αποχωρήσεις μέχρι την τελευταία σελίδα.

Ο Σλοκόμπ λεπτολογεί, καθαρογράφει και αποτυπώνει μια ταραγμένη περίοδο της γαλλικής ιστορίας, με εξαιρετική λογοτεχνική αισθητική. Τα πραγματικά γεγονότα συνδράμουν στη μυθοπλασία και το αντίστροφο: το όλον διαμορφώνει ένα μυθιστόρημα υψηλών προδιαγραφών.

Εξαιρετική είναι και η μετάφραση της Έφης Κορομηλά.